Sözlük
A'dan Z'ye kısa ve net tanımlar — merak ettiğin bir terimi hızlıca öğren.
A
ABS
ABS (Anti-Blokaj Fren Sistemi), ani ve sert fren yapıldığında tekerleklerin kilitlenmesini önleyerek sürücünün direksiyon hakimiyetini korumasını sağlayan bir otomotiv güvenlik teknolojisidir. Tekerlek hızını saniyede onlarca kez ölçüp fren basıncını otomatik olarak ayarlayan sistem, özellikle kaygan zeminlerde kontrolsüz kaymayı ve savrulmayı azaltır.
Adil Yargılanma Hakkı
Adil yargılanma hakkı, bir kişinin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde, makul bir sürede, kendini savunma imkânı tanınarak yargılanmasını güvence altına alan temel bir insan hakkıdır. Masumiyet karinesi, silahların eşitliği ilkesi ve hukuka aykırı yollarla elde edilen delillerin kullanılamaması gibi ilkeler bu hakkın temel bileşenlerindendir.
Akdeniz Diyeti
Akdeniz diyeti, Yunanistan, İtalya ve İspanya gibi Akdeniz'e kıyısı olan ülkelerin geleneksel beslenme alışkanlıklarına dayanan; bol sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve zeytinyağı tüketimini, kırmızı et ve işlenmiş gıdaların sınırlı tüketimini esas alan bir beslenme modelidir. Onlarca yıllık bilimsel araştırmayla kalp sağlığı ve uzun ömürle ilişkilendirilen bütüncül bir yaşam biçimi olarak kabul edilir.
B
Bağıl Nem
Bağıl nem, havadaki mevcut su buharı miktarının, o sıcaklıkta havanın taşıyabileceği maksimum su buharı miktarına oranının yüzde olarak ifadesidir. %60'ın üzerindeki bağıl nem seviyeleri, kapalı mekanlarda küf ve mantar üremesi için uygun koşullar yaratma eğilimindedir.
Bağışıklık Sistemi
Bağışıklık sistemi, vücudu bakteri, virüs ve diğer zararlı mikroorganizmalara karşı koruyan hücre, doku ve organlardan oluşan karmaşık bir savunma ağıdır. Doğuştan gelen (hızlı ama spesifik olmayan) ve edinilmiş (daha yavaş gelişen ama hedefe özgü hafızaya sahip) olmak üzere iki temel bileşenden oluşur; birçok besin ve yaşam tarzı faktörü bu sistemin etkinliğini doğrudan etkiler.
Beşinci Anayasa Değişikliği
ABD Anayasası'na 1791'de eklenen, kişileri kendi aleyhlerine tanıklık etmeye zorlanmaktan, çifte yargılanmaktan (aynı suçtan iki kez yargılanma) ve hukuki süreç olmadan yaşam/özgürlük/mülkten yoksun bırakılmaktan koruyan Haklar Bildirgesi maddesi. Miranda haklarının "susma hakkı" unsuru doğrudan bu maddeye dayanır.
Bilanço
Bilanço, bir işletmenin belirli bir tarihteki varlıklarını, borçlarını ve öz kaynaklarını gösteren temel finansal tablodur. "Varlıklar = Borçlar + Öz Kaynaklar" eşitliğine dayanır ve şirketin o ana kadarki mali durumunun bir anlık fotoğrafını sunar; gelir tablosundan farklı olarak belirli bir dönemi değil, tek bir zaman noktasını yansıtır.
Bilişsel Önyargı
Bilişsel önyargı, zihnin bilgiyi işlerken kullandığı sistematik kısayollar nedeniyle yargı ve kararlarda ortaya çıkan sapmalardır; bilişsel uyumsuzluk da bu geniş kategori altında yer alan önyargılardan biridir.
D
Dağıtık Sinir Sistemi
Dağıtık Sinir Sistemi, bir canlının sinir hücrelerinin (nöronlarının) tek bir merkezi beyinde toplanmak yerine vücudun farklı bölgelerine yayılmış olduğu sinirsel organizasyon biçimidir. Ahtapotlarda bu sistemin en belirgin örneği görülür: yaklaşık 500 milyon nöronun üçte ikisi, merkezi beyin yerine sekiz kolun içindeki bağımsız sinir kümelerinde (ganglionlarda) bulunur. Bu yapı sayesinde her kol, merkezi beyinden sürekli talimat almadan kendi motor kararlarını anlık olarak verebilir; bu da ahtapotların aynı anda birden fazla görevi paralel biçimde yürütmesini mümkün kılar.
Dekanlar
Antik Mısır astronomlarının gökyüzünde belirlediği, her biri öncekinden yaklaşık 40 dakika sonra ufukta doğan 36 yıldız grubundan her biri; gece saatinin dekanların doğuşuyla ölçülmesini sağlıyordu.
Disbiyoz
Bağırsak mikrobiyotasındaki bakteri çeşitliliğinin ve dengesinin bozulması durumu. Disbiyoz; stres, depresyon, anksiyete ve bazı sindirim sorunlarıyla ilişkilendirilen, bağırsak-beyin ekseni araştırmalarında sıkça incelenen bir kavramdır.
E
Ekstremofil
Ekstremofil, çoğu canlı türü için ölümcül sayılabilecek aşırı sıcaklık, basınç, radyasyon, tuzluluk veya kuraklık gibi koşullarda hayatta kalabilen ve hatta gelişebilen organizmalara verilen genel addır. Tardigradlar, bazı bakteri türleri ve derin deniz canlıları bu kategoriye örnektir; bu canlıların hayatta kalma mekanizmaları, Dünya dışı yaşamın nerede aranması gerektiği konusunda astrobiyologlara ipucu vermektedir.
Elenkhos
Elenkhos, Sokrates'in diyaloglarında kullandığı, bir kişinin savunduğu bir görüşün çelişkilerini soru-cevap yoluyla ortaya çıkararak onu sorgulamaya ve düşüncesini gözden geçirmeye yönlendiren felsefi çürütme yöntemidir. Sokratik yöntemin merkezinde yer alan elenkhos, doğrudan bilgi vermek yerine karşı tarafın kendi akıl yürütmesindeki tutarsızlıkları fark etmesini amaçlar.
Empresyonizm
Empresyonizm, 1870'lerde Fransa'da ortaya çıkan; nesnenin kesin çizgilerini değil, ışığın ve anın izlenimini (empresyon) hızlı, görünür fırça darbeleriyle tuvale aktarmayı amaçlayan sanat akımıdır. Dönemin resmi sanat kurumlarınca reddedilen bu yaklaşım, zamanla modern sanatın en etkili dönüm noktalarından biri hâline gelmiştir.
Etimoloji
Etimoloji, bir kelimenin kökenini, zaman içinde geçirdiği ses ve anlam değişikliklerini ve hangi dillerden hangi yollarla günümüze ulaştığını inceleyen dil bilimi dalıdır. Kelimelerin izini genellikle yazılı kaynaklara, karşılaştırmalı dil analizine ve tarihsel ses değişim kurallarına dayanarak sürer.
G
Gen Düzenleme
Gen düzenleme, bir organizmanın DNA dizisinde hedefli değişiklikler yapmayı sağlayan biyoteknoloji yöntemlerinin genel adıdır — belirli bir geni kesme, çıkarma, ekleme veya değiştirme işlemlerini kapsar. CRISPR-Cas9 gibi araçların geliştirilmesiyle bu işlemler eskisine göre çok daha hızlı, ucuz ve hassas hâle gelmiş; tarım, tıp ve temel biyoloji araştırmalarında yaygın olarak kullanılır hâle gelmiştir.
Guinness Rekorlar Kitabı
Guinness Rekorlar Kitabı, dünya genelindeki insan başarıları, doğa olayları ve nesnel rekorları belgeleyip yıllık olarak yayımlayan referans kitabıdır. 1955'te Guinness Bira Fabrikası'nın genel müdürü Sir Hugh Beaver'ın bir av gezisinde çıkan "Avrupa'nın en hızlı av kuşu hangisi?" tartışmasına kesin bir cevap bulunamamasından esinlenerek ortaya çıkmıştır.
H
Habeas Corpus
Habeas corpus, Latince "bedenin sahip olması/gösterilmesi" anlamına gelen ve bir kişinin yasa dışı biçimde alıkonulup konulmadığının bir mahkeme önünde denetlenmesini sağlayan hukuki bir güvencedir. Kökleri 13. yüzyıl İngiltere'sine, Magna Carta'ya kadar uzanan bu ilke, modern hukuk sistemlerinde kişi özgürlüğünün en temel korumalarından biri olarak kabul edilir.
Han Hanedanlığı
Han Hanedanlığı, MÖ 206'dan MS 220'ye kadar Çin'e hükmeden, İpek Yolu ticaret ağının kurulmasında öncü rol oynayan imparatorluk hanedanıdır. Zhang Qian'ın batıya gönderilen keşif seferleri bu dönemde gerçekleşmiş ve Orta Asya ile ticari/diplomatik bağların kurulmasını sağlamıştır.
Hiyeroglif
Hiyeroglif, Antik Mısır'da kullanılan ve hem sesleri hem de kavramları temsil edebilen resim tabanlı bir yazı sistemidir. Binlerce yıl boyunca anlamı çözülemeyen bu yazı sistemi, 1799'da bulunan Rosetta Taşı üzerindeki aynı metnin üç farklı yazıyla (hiyeroglif, demotik ve antik Yunanca) yazılmış olması sayesinde 1822'de Jean-François Champollion tarafından deşifre edilebilmiştir.
K
Karşılıklılık İlkesi
Karşılıklılık ilkesi, bir kişinin başkalarına, kendisine davranılmasını istediği şekilde davranması gerektiğini öngören etik bir ilkedir. "Altın Kural" olarak da bilinen bu ilke, farklı biçimlerde neredeyse tüm büyük din ve felsefi geleneklerde karşımıza çıkar ve karşılıklı saygıya dayalı ahlaki davranışın temel taşlarından biri sayılır.
Kübit
Kübit (kuantum bit), kuantum bilgisayarların temel bilgi birimidir. Klasik bilgisayarlardaki bitin yalnızca 0 veya 1 değerini alabilmesinin aksine, kübit kuantum süperpozisyon sayesinde aynı anda hem 0 hem 1 durumunun bir kombinasyonunda bulunabilir — bu özellik, kuantum bilgisayarların belirli hesaplama türlerinde klasik bilgisayarlardan katlanarak hızlı olabilmesinin temelini oluşturur.
Kumran
Ölü Deniz'in kuzeybatı kıyısında, Ölü Deniz Parşömenleri'nin bulunduğu mağaralara yakın bir arkeolojik yerleşim yeri. Çoğunluk görüşüne göre burada, dönemin ana akım Yahudi otoritelerinden ayrılan çileci bir dini topluluk (muhtemelen Essenler) yaşıyordu; bazı araştırmacılar ise parşömenlerin tek bir mezhebe değil, dönemin çeşitli Yahudi çevrelerinden toplanmış daha geniş bir koleksiyona ait olabileceğini savunuyor.
Kütleçekimsel Mercekleme
Kütleçekimsel mercekleme, büyük kütleli bir cismin (örneğin bir galaksi kümesinin) çevresindeki uzay-zamanı bükerek arkasından geçen ışığın yolunu değiştirmesi olayıdır. Einstein'ın genel görelilik kuramından türeyen bu etki, astronomların uzak cisimlerin görüntüsünü büyütüp çarpıtmasının yanı sıra, ön plandaki kümenin -karanlık madde dahil- toplam kütlesini ölçmesine de imkân tanır.
L
Levha Tektoniği
Levha tektoniği, Dünya'nın en dış katmanının (litosfer) irili ufaklı levhalara bölünmüş olduğunu ve bu levhaların manto üzerinde yavaşça hareket ettiğini açıklayan jeolojik teoridir. Levhaların birbirine çarpması, birbirinden uzaklaşması veya birbiri yanından kayması; dağ oluşumu, deprem, volkanik faaliyet ve okyanus çukurları gibi büyük ölçekli yer şekillerinin oluşumunu açıklar.
Lityum İyon Pil
Lityum iyon pil, şarj ve deşarj sırasında lityum iyonlarının negatif elektrot (anot) ile pozitif elektrot (katot) arasında sıvı bir elektrolit içinde hareket etmesiyle çalışan, günümüzde akıllı telefonlardan elektrikli araçlara kadar geniş bir yelpazede kullanılan şarj edilebilir batarya türüdür. Yüksek enerji yoğunluğu ve nispeten uzun kullanım ömrü sayesinde 1990'lardan bu yana pil teknolojisinin baskın standardı hâline gelmiştir.
Lorenz Eğrisi
Lorenz eğrisi, bir toplumdaki nüfusun kümülatif yüzdesini, bu nüfusun sahip olduğu kümülatif gelir veya servet yüzdesine karşı gösteren bir grafiktir. 1905'te Max O. Lorenz tarafından geliştirilmiştir ve Gini katsayısının hesaplanmasının temelini oluşturur; eğri mutlak eşitlik doğrusuna ne kadar yakınsa gelir dağılımı o kadar eşittir.
M
Manyetoresepsiyon
Manyetoresepsiyon, bazı hayvan türlerinin Dünya'nın manyetik alanını algılayarak yön bulma, göç etme veya konumunu belirleme yeteneğidir. Göçmen kuşlar, deniz kaplumbağaları ve bazı balık türlerinde gözlemlenen bu duyu, halen tam olarak çözülememiş biyofizik mekanizmalara dayandığı düşünülmektedir.
Maraton
Maraton, atletizmde 42,195 kilometrelik mesafede koşulan uzun mesafe koşu yarışının adıdır. İsmini, MÖ 490'da Maraton Savaşı'nın zaferini Atina'ya duyurmak için koştuğu rivayet edilen antik Yunan haberci Pheidippides efsanesinden alır; modern olimpiyatlarda 1896'dan bu yana düzenli olarak koşulmaktadır.
Mercan Polipleri
Mercan polipleri, resif ekosistemlerini inşa eden minik, yumuşak gövdeli deniz canlılarıdır. Sert mercan türleri deniz suyundan aldıkları kalsiyum ve karbonatı birleştirerek kalsiyum karbonattan sert bir dış iskelet (kalker) üretir; polip öldüğünde bu iskelet geride kalır ve yeni polip nesilleri üzerine yerleşerek büyümeye devam eder. Bu süreç binlerce yıl tekrarlandığında, tek tek mikroskobik canlıların izleri üst üste yığılarak Büyük Set Resifi gibi devasa yapılara dönüşür.
Metakognisyon
Metakognisyon, bir kişinin kendi düşünme ve öğrenme süreçleri hakkında farkındalık sahibi olması ve bunları izleyip yönlendirebilmesidir — basitçe "düşünme hakkında düşünme" olarak da tanımlanır.
Metonik Döngü
Metonik döngü, 19 güneş yılının neredeyse tam olarak 235 kamer ayına (Ay'ın evrelerine) denk gelmesine dayanan astronomik bir periyottur. Bu örtüşme sayesinde ay ve güneş takvimlerini uyumlu tutmak isteyen lunisolar takvim sistemleri (Hicri-Şemsi, Yahudi takvimi gibi), belirli yıllara bir ek ay ekleyerek mevsimlerle ay evrelerini senkronize eder.
Mikrobiyoloji
Mikrobiyoloji, bakteri, virüs, mantar ve parazit gibi çıplak gözle görülemeyen mikroorganizmaların yapısını, işlevini ve diğer canlılarla etkileşimini inceleyen biyoloji dalıdır. Tıp, gıda güvenliği, tarım ve çevre bilimi gibi birçok alanda; hastalıkların teşhisinden antibiyotik direncinin izlenmesine kadar geniş bir uygulama yelpazesine sahiptir.
Modern Tasarım
Modern tasarım, 20. yüzyıl başında işlevselliği, sadeliği ve süslemeden arınmış geometrik biçimleri ön plana çıkaran; "form işlevi takip eder" ilkesine dayanan tasarım anlayışıdır. Bauhaus okulu, bu anlayışın mimari, mobilya ve endüstriyel tasarımda sistematik biçimde öğretilip yaygınlaştırılmasında öncü bir rol oynamıştır.
MRNA Aşı
mRNA (haberci RNA), hücre çekirdeğindeki DNA'da kodlanmış genetik bilgiyi, protein üretiminin gerçekleştiği ribozomlara taşıyan tek zincirli bir RNA molekülüdür. mRNA aşıları, vücudun kendi hücrelerine belirli bir proteini (örneğin bir virüsün yüzey proteinini) geçici olarak üretme talimatı vererek bağışıklık sistemini bu proteine karşı eğitir.
N
Nabatiler
Nabatiler, MÖ 4. yüzyıldan MS 1. yüzyıla kadar günümüzün Ürdün, güney İsrail ve kuzey Arabistan bölgelerinde etkili olan, başkentleri Petra'yı kayalara oyarak inşa eden eski bir Arap halkıdır. Kervan ticaret yollarının kesişim noktasında bulunmaları sayesinde özellikle tütsü ve baharat ticaretinde büyük zenginliğe ulaşmışlardır.
Nöroplastisite
Nöroplastisite, beynin yaşam boyu yeni sinir bağlantıları kurarak, mevcut bağlantıları güçlendirerek veya zayıflatarak kendini yeniden yapılandırabilme yeteneğidir. Öğrenme, hafıza oluşumu ve yaralanma sonrası iyileşme gibi süreçlerin temelinde yatan bu özellik, beynin sabit bir yapı değil, sürekli değişen dinamik bir sistem olduğunu gösterir.
Nükleosentez
Nükleosentez, atom çekirdeklerinin birleşerek (füzyon) veya parçalanarak (fisyon) yeni, daha ağır elementler oluşturduğu süreçtir. Yıldızların çekirdeğinde sürekli gerçekleşen bu süreç, süpernova patlamaları gibi aşırı enerjili olaylarda hızlanarak demirden daha ağır elementlerin (altın, uranyum gibi) evrende ortaya çıkmasını sağlar.
O
Olay Ufku
Olay ufku, bir kara deliğin çevresini saran ve kaçış hızının ışık hızını aştığı görünmez sınırdır; bu sınırı bir kez geçen madde veya ışık bir daha asla geri çıkamaz.
Otofaji
Otofaji, hücrelerin hasarlı proteinleri ve organelleri parçalayıp geri dönüştürdüğü, açlık ve stres dönemlerinde daha aktif hale gelen hücresel temizlik mekanizmasıdır.
Otomatik Yazım
Sürrealist sanatçıların bilinçli denetimi devre dışı bırakarak, düşünmeden ve düzeltmeden mümkün olduğunca hızlı yazma ya da çizme yoluyla bilinçaltına ulaşmayı amaçladığı yaratım tekniğidir. André Breton ve Philippe Soupault'nun 1919 tarihli 'Les Champs magnétiques' adlı ortak çalışması, bu yöntemin ilk örneklerinden biri kabul edilir.
P
Pachacuti
Pachacuti (yaklaşık 1438-1471 arası hüküm sürdü), İnka İmparatorluğu'nu küçük bir Cuzco krallığından And Dağları boyunca uzanan büyük bir imparatorluğa dönüştüren dokuzuncu İnka hükümdarıdır. Machu Picchu dahil pek çok anıtsal yapının inşasını emretmiş, İnka idari ve dini sisteminin temellerini atmıştır.
Pedagoji
Pedagoji, çocukların ve yetişkinlerin nasıl öğrendiğini, hangi öğretim yöntemlerinin etkili olduğunu inceleyen eğitim bilimi dalıdır.
PISA
PISA (Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı), OECD tarafından üç yılda bir düzenlenen ve dünya genelinde 15 yaşındaki öğrencilerin okuma, matematik ve fen bilimleri alanlarındaki yetkinliklerini karşılaştırmalı olarak ölçen uluslararası bir sınavdır. Sonuçları, ülkelerin eğitim politikalarını gözden geçirmesinde sıklıkla referans olarak kullanılır.
Probiyotik
Probiyotikler, yeterli miktarda alındığında bağırsak mikrobiyomunu destekleyerek konağa sağlık yararı sağladığı bilimsel olarak gösterilmiş canlı mikroorganizmalardır. Yoğurt, kefir, kombucha ve turşu gibi fermente gıdalarda doğal olarak bulunur; ayrıca kapsül veya toz formunda takviye olarak da tüketilebilirler. Etkileri türe ve suşa göre değişir — bu yüzden "probiyotik" tek bir madde değil, farklı bakteri ve maya türlerini kapsayan geniş bir kategoridir.
S
Satın Alma Gücü Paritesi
Satın alma gücü paritesi (SAGP), farklı ülkelerdeki para birimlerinin, aynı mal ve hizmet sepetini satın alma gücüne göre karşılaştırılmasını sağlayan bir ekonomik ölçüm yöntemidir. Piyasa döviz kurlarının aksine yaşam maliyeti farklarını hesaba katar; bu yüzden ülkelerin gerçek ekonomik büyüklüğünü veya refah düzeyini karşılaştırmada, ham döviz kuruna göre daha gerçekçi bir tablo sunduğu kabul edilir.
Soda Gölü
Soda gölü, drenajı olmayan (kapalı havza) bir alanda buharlaşmanın giren su miktarından fazla olması sonucunda içindeki karbonat ve bikarbonat tuzlarının yoğunlaşarak suyu alkali hâle getirdiği göl türüdür. Bu göllerin pH değeri genellikle 9-12 arasında olup, yalnızca bu aşırı koşullara uyum sağlamış özel mikroorganizma ve canlı türlerine ev sahipliği yapar.
Spiking Neural Network
Spiking Neural Network (dürtüsel sinir ağı), biyolojik nöronların çalışma biçimini taklit ederek bilgiyi sürekli sayısal değerler yerine zaman içinde ayrık elektriksel "dürtüler" (spike) hâlinde işleyen bir yapay sinir ağı türüdür. Geleneksel derin öğrenme ağlarına kıyasla çok daha az enerji tüketmesi, bu mimariyi nöromorfik çip tasarımlarının temel yapı taşı hâline getirmiştir.
Sürdürülebilir Yaşam
Sürdürülebilir yaşam, doğal kaynakları gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan kullanmayı amaçlayan, günlük tüketim ve alışkanlıkları çevresel etkiyi azaltacak şekilde düzenleme yaklaşımıdır. Su, enerji ve atık yönetiminde küçük değişiklikler yaparak evsel ekolojik ayak izini küçültmeyi hedefler.
Sürdürülebilirlik
Sürdürülebilirlik, günümüzün ihtiyaçlarını, gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılama kapasitesinden ödün vermeden karşılamayı amaçlayan bir yaklaşımdır. Çevresel, ekonomik ve sosyal boyutları bir arada gözeten bu kavram; kompost yapımından yenilenebilir enerjiye kadar birçok günlük ve endüstriyel uygulamanın temel gerekçesini oluşturur.
V
VAR
VAR (Video Yardımcı Hakem), futbol maçlarında gol, penaltı, doğrudan kırmızı kart ve kimlik karışıklığı gibi kritik kararlarda sahadaki hakeme video kayıtları üzerinden destek sağlayan teknoloji ve hakem sistemidir. IFAB tarafından 2018'de resmi kurallara dahil edilmiş, o günden beri profesyonel futbolda yaygın biçimde kullanılmaktadır.
VASSS
Van Alen Streamlined Scoring System (VASSS), tenis hakemi ve hayırsever Jimmy Van Alen'in 1950'lerde maçları kısaltmak amacıyla geliştirdiği alternatif puanlama sistemidir; en kalıcı mirası, bugün hâlâ kullanılan tie-break kuralıdır.
Volkanik Tüf
Volkanik tüf, bir yanardağ patlaması sırasında havaya savrulan kül, pomza ve kayaç parçacıklarının zamanla sıkışıp sertleşmesiyle oluşan gözenekli, yumuşak bir tortul kayaç türüdür. Diğer kayaçlara kıyasla kolay yontulabilir olması, Kapadokya gibi bölgelerde yüzyıllardır yer altı şehirleri ve konutlar oyulmasını mümkün kılmıştır.